So sánh cờ tướng và cờ vua
Hai môn cờ chung một tổ tiên nhưng gần như không giống nhau ở cảm giác chơi. Nếu bạn đã chơi cờ vua, phần lớn hiểu biết của bạn vẫn dùng được — và đúng ở vài chỗ không dùng được ấy là nơi người ta thua cờ. Đây là những khác biệt thật sự, và điều chúng làm thay đổi.
Nhìn tổng quan
Cờ tướng chơi trên giao điểm của lưới chín nhân mười, nên có chín mươi điểm để chiếm so với sáu mươi tư ô của cờ vua. Không gian rộng hơn, cộng với Xe và Pháo tầm xa, khiến các đường mở ra sớm hơn và mở lâu hơn.
Hai đặc điểm hoàn toàn không có trong cờ vua: con sông giữa bàn, thứ mà Tượng không qua được và làm Tốt mạnh lên khi qua, và cái cung ở hai đầu, nơi Tướng và Sĩ không bao giờ rời khỏi.
| Khía cạnh | Cờ tướng | Cờ vua |
|---|---|---|
| Mặt chơi | 90 giao điểm, 9 cột × 10 hàng | 64 ô, 8 × 8 |
| Số quân mỗi bên | 16 quân, 7 loại | 16 quân, 6 loại |
| Quân chủ soái | Bị nhốt trong cung 3×3 | Đi khắp bàn cờ |
| Phong cấp | Không; Tốt được đi ngang | Chốt phong cấp, thường thành Hậu |
| Nhảy quân | Pháo nhảy để ăn; Mã bị cản chân | Mã nhảy tự do |
| Hết nước đi | Bên bị bí thua | Hoà |
| Chiếu liên tục | Bên chiếu thua | Hoà do lặp nước |
Pháo không có quân tương đương
Pháo đi hệt quân Xe nhưng chỉ ăn được bằng cách nhảy qua đúng một quân — gọi là ngòi — để bắt quân ngay phía sau. Không có gì trong cờ vua tách rời cách đi và cách ăn như vậy; quân Chốt là gần nhất, nhưng nó dùng hai chuyển động có liên hệ chứ không phải hai luật khác nhau.
Hệ quả rất sâu. Một quân có thể hoàn toàn an toàn trước Pháo trên đường trống rồi mất ngay khi có quân thứ ba bước vào giữa. Quân của chính bạn trở thành đạn cho đối phương, và dọn ngòi cũng là một ý tấn công không kém gì đặt ngòi.
Ba loại quân không bao giờ rời nhà
Tướng và hai Sĩ bị khoá trong cung, còn hai Tượng bị khoá bên phần sân nhà. Vậy là năm trên mười sáu quân thuần tuý phòng thủ và không bao giờ tham gia tấn công — điều không có gì tương ứng trong cờ vua, nơi về nguyên tắc mọi quân đều tới được mọi ô.
Điều đó cũng khiến việc tính quân khác đi. Đổi mất cả hai Sĩ trước đối thủ vẫn còn Pháo thường tệ hơn nhiều so với con số quân thuần tuý, bởi chính hàng phòng thủ của cung mới là thứ ngăn được đòn chiếu bí bằng Pháo.
Bản thân hai Tướng còn thêm một luật khiến người chơi cờ vua thấy lạ: hai Tướng không bao giờ được nhìn thẳng mặt nhau trên một cột trống. Vì thế Tướng gây sức ép dọc theo cột mà không cần di chuyển, và quân bị ghim bởi luật đó không được phép bước sang bên.
Tốt không phải là Chốt
Tốt đi và ăn một điểm thẳng về phía trước — không ăn chéo, không đi hai bước ở nước đầu, không có bắt tốt qua đường. Sau khi qua sông thì được đi ngang, nhưng vẫn không bao giờ lùi.
Quan trọng nhất là không có phong cấp. Tốt tới hàng cuối không tiến được nữa và chỉ đi ngang cho hết ván. Toàn bộ kỹ năng đua tốt thông của cờ vua đơn giản là không tồn tại; giá trị của Tốt nằm ở việc vây ép cung, chứ không phải ở thứ nó có thể trở thành.
Cách ván cờ kết thúc
Chiếu bí thắng ở cả hai môn. Sau đó thì khác hẳn. Bên không còn nước đi hợp lệ thì thua ở cờ tướng và hoà ở cờ vua, điều này xoá bỏ cả một loại tài nguyên phòng thủ và khiến thế cờ chật chội trở nên thật sự nguy hiểm.
Lặp nước bị coi là vi phạm chứ không phải lối thoát. Chiếu liên tục thì bên chiếu thua, và đuổi bắt liên tục một quân không được bảo vệ cũng thua. Phản xạ của người chơi cờ vua là thoát bằng chiếu vĩnh viễn, nhưng ở đây đó là cách đánh mất một ván đáng lẽ hoà.
Cảm giác chơi khác nhau ra sao
Cờ tướng khai cuộc nhanh hơn. Xe ra cột trống chỉ sau vài nước và Pháo tấn công xuyên bàn ngay từ đầu. Không có giai đoạn vờn nhau kéo dài sau những dây chốt khoá cứng, bởi vì không hề có dây chốt — Tốt không ăn chéo nên không bao giờ khoá nhau.
Hoà ít hơn và những kết cục sắc bén nhiều hơn, vừa vì hết nước đi là thua, vừa vì chiếu liên tục bị phạt. Ván cờ thường kết thúc dứt khoát, và đó là một phần lý do môn cờ này thưởng cho lối chơi tấn công.
Chuyển từ cờ vua sang
Phần lớn trực giác cờ vua vẫn dùng được: cột mở vẫn quan trọng, thế chủ động vẫn quan trọng, quân phối hợp vẫn thắng quân rời rạc, và Xe chính là quân Xe bạn đã biết cách dùng. Đòn phối hợp cũng quen thuộc, vì đòn chĩa đôi, ghim quân và mở đường đều có ở đây.
Ba thói quen khiến bạn mất điểm sớm. Chỉ đếm quân mà bỏ qua việc Sĩ và Tượng còn nguyên hay không; quên rằng Pháo cần ngòi nên đánh giá sai quân nào đang thật sự bị tấn công; và tìm đến thế hết nước đi hay chiếu liên tục như một lối thoát, trong khi cả hai đều là thua. Sửa được ba điều đó thì phần còn lại vẫn mang dáng dấp cờ vua.
Thử với đối thủ thật
Những khác biệt này sẽ rõ ràng hơn sau một ván cờ so với sau bao nhiêu trang đọc. Hãy chơi một ván có tính hệ số, hoặc học qua các bài hướng dẫn nếu bạn muốn luyện Pháo và Mã trước.