Cờ tướng là gì?
Cờ tướng là trò chơi chiến thuật hai người và là một trong những môn cờ đông người chơi nhất thế giới. Hai đạo quân Đỏ và Đen đối mặt qua một dòng sông; ai bắt được tướng đối phương trước là thắng. Nó chung tổ tiên xa xưa với cờ vua, nhưng bàn cờ thoáng, quân pháo nhảy đòn và vị tướng bị giam trong cung khiến ván cờ nhanh và giàu chiến thuật hơn.
Bốn chữ khắc trên sông của mọi bàn cờ tướng - 楚河漢界, "sông Sở, cõi Hán" - ghi nhớ một cuộc chiến có thật. Khi nhà Tần sụp đổ năm 206 TCN, hai kỳ phùng địch thủ tranh thiên hạ: Hạng Vũ 項羽, Tây Sở Bá Vương dòng dõi quý tộc, và Lưu Bang 劉邦, Hán Vương xuất thân áo vải. Cuộc Hán - Sở tranh hùng ấy là một trong những thiên anh hùng ca mở nền lịch sử Trung Hoa.
Lúc chiến cuộc giằng co, hai bên giao ước chia thiên hạ theo kênh Hồng Câu, gần Trịnh Châu ngày nay - phía tây thuộc Hán, phía đông thuộc Sở. Hòa ước không giữ được lâu: Lưu Bang đông tiến, Hạng Vũ thất thế ở Cai Hạ, nhà Hán ra đời. Bàn cờ tướng tái hiện mãi mãi cuộc đối đầu đó - hai đạo quân, một dòng sông, và một hòa ước mà ván cờ nào cũng phá vỡ.
Hỏi cờ tướng từ đâu mà có là bước vào một trong những cuộc tranh luận dai dẳng nhất của lịch sử các môn cờ. Cái tên 象棋 - "tượng kỳ", cờ voi - xuất hiện trong thư tịch Trung Hoa hơn hai nghìn năm trước, dù trò chơi thời ấy chưa phải cờ tướng ngày nay. Một trường phái cho rằng cờ tướng, cũng như cờ vua và shōgi Nhật Bản, cùng một tổ tiên theo các thương lộ từ Ấn Độ và Ba Tư truyền đến; trường phái khác bảo vệ dòng dõi bản địa, kế thừa các trò trận pháp cổ của cung đình Trung Hoa. Sự thật có lẽ là hai sợi bện vào nhau: một ý tưởng viễn du, được một nền văn minh vốn mê bàn cờ nhào nặn lại.
Điều chắc chắn là đến đời Đường, hơn mười một thế kỷ trước, một tổ tiên nhận diện được đã tồn tại. Truyện ký đời Đường tả những đạo quân thu nhỏ - tướng, mã, xe - giao tranh trên bàn: đã là cờ, chỉ thiếu hình hài sau cùng. Trò chơi trong các câu chuyện ấy đã là thú tiêu khiển của cả văn nhân lẫn binh sĩ, gọn nhẹ đủ theo đồn binh, tao nhã đủ ngự thư phòng.
Chính dưới đời Tống (960-1279), cờ tướng định hình như ngày nay. Bàn cờ thành lưới chín lộ mười hàng, quân đứng trên giao điểm; một dòng sông chia đôi hai trận; mỗi vị tướng lui vào cung ba nhân ba. Đáng nói nhất, bàn cờ có thêm quân pháo - quân cờ ăn bằng cách nhảy qua ngòi, sinh cùng thời đại đã cho Trung Hoa thuốc súng. Kỳ phổ bắt đầu được in ấn, và cờ tướng thấm vào mọi tầng lớp, từ quán trà đến cung đình.
Những thế kỷ sau biến cuộc chơi thành học vấn. Các danh gia đời Minh, Thanh biên soạn những kỳ thư kinh điển - như Quất Trung Bí và Mai Hoa Phổ - mà các bẫy khai cuộc và bài tàn cuộc trong đó đến nay người chơi nghiêm túc vẫn thuộc lòng. Cờ tướng thành môn cờ vỉa hè của Trung Hoa: đánh trên bàn đá công viên, trên thùng gỗ úp ngược ngoài chợ, tiếng quân cờ lách cách là một phần thanh âm đời thường.
Thế kỷ hai mươi đưa nó thành môn thể thao. Trung Quốc công nhận cờ tướng là môn thi đấu chính thức từ thập niên 1950 và bắt đầu trao ngôi vô địch quốc gia; kỳ thủ chuyên nghiệp và hệ thống danh hiệu ra đời. Liên đoàn Cờ tướng Thế giới thành lập năm 1993 tổ chức giải vô địch thế giới đến nay, và cờ tướng được chơi say mê khắp Việt Nam, Đông Nam Á cùng các cộng đồng người Hoa trên mọi châu lục.
Bước lên mạng, cờ tướng vẫn giữ nguyên hồn cốt. Ván cờ từng khắc trên mộc bản đời Tống nay được chơi hàng triệu lượt mỗi ngày - xếp hạng, tính giờ, phát trực tiếp - bởi những người có thể không chung ngôn ngữ nhưng chung một bàn cờ. Đi nước đầu tiên là bạn nhập cuộc trò chuyện nghìn năm ấy.
