Cờ tướng là gì?
Đội ngũ Xiangqi Arena biên soạn ·
Nếu bạn mới làm quen với cờ tướng, bài này sẽ cho bạn biết cờ tướng là gì, trò chơi bắt nguồn từ đâu và khác cờ vua ở những điểm nào. Cờ tướng, trong tiếng Anh gọi là xiangqi hoặc Chinese chess, là trò chơi chiến thuật dành cho hai người. Các quân cờ đứng trên giao điểm của chín đường dọc và mười đường ngang, và hai đạo quân Đỏ, Đen đối mặt nhau qua dòng sông ở giữa bàn cờ. Mỗi bên tìm cách chiếu bí Tướng của đối phương. Cờ tướng cùng họ với cờ vua và shogi, nhưng quân Pháo thì cả hai môn kia đều không có: Pháo ăn quân bằng cách nhảy qua đúng một quân. Đây là môn cờ phổ biến nhất ở Trung Quốc, và ở Việt Nam cờ tướng cũng được chơi rộng rãi.
Vì sao nhiều bàn cờ ghi "Sở hà Hán giới"?
Trên nhiều bàn cờ, ngang qua dòng sông có ghi bốn chữ 楚河漢界, "Sở hà Hán giới", nghĩa là sông Sở và biên giới Hán. Dòng chữ này trông thì cổ, nhưng bàn cờ chỉ bắt đầu mang nó từ thập niên 1920 và 1930. Có những bàn cờ ghi ở chỗ đó câu tục ngữ "觀棋不語真君子，起手無回大丈夫" (Quan kỳ bất ngữ chân quân tử, khởi thủ vô hồi đại trượng phu): xem cờ không nói mới là người quân tử, đã đi thì không đi lại mới là bậc trượng phu. Còn bốn chữ Sở hà Hán giới thì nhắc đến một cuộc chiến có thật.
Sau khi nhà Tần sụp đổ vào năm 206 TCN, Hạng Vũ 項羽, tức Tây Sở Bá Vương, và Lưu Bang 劉邦, tức Hán Vương, tranh nhau quyền làm chủ thiên hạ. Năm 203 TCN, hai bên thỏa thuận chia đất nước theo Hồng Câu, phía tây thuộc về nước Hán, phía đông thuộc về nước Sở, nhưng không lâu sau Lưu Bang đã phá vỡ hòa ước. Ông cùng các đồng minh vây Hạng Vũ ở Cai Hạ, và năm 202 TCN, Hạng Vũ tự sát bên bờ sông Ô. Cũng trong năm đó, Lưu Bang lập nên nhà Hán, và dòng sông trên bàn cờ của bạn được đặt tên theo đường biên giới mà hai bên từng thỏa thuận. Dân gian còn có một truyền thuyết kể rằng Hàn Tín, một tướng của Lưu Bang, đã nghĩ ra trò chơi này khi bị giam trong ngục.
Cờ tướng thành hình như thế nào
Từ 象棋 (tượng kỳ) còn có trước cả trò chơi này. Trong bài thơ "Chiêu hồn" thời Chiến Quốc, từ này chỉ những quân cờ bằng ngà voi của trò lục bác, và về sau người ta còn dùng nó để gọi những trò chơi bàn cờ khác. Mô tả sớm nhất được biết đến về một trò chơi giống cờ tướng là một truyện ma trong 玄怪錄 (Huyền quái lục), tập truyện đời Đường thường được cho là của 牛僧孺 (Ngưu Tăng Nhụ). Trong truyện, một người tên là 岑順 (Sầm Thuận) ban đêm nhìn thấy hai đạo quân tí hon giao chiến ngay trong phòng mình. Một vị quân sư đọc luật chơi bằng thơ cho nhà vua nghe: ngựa bay chéo, tướng đi ngang, xe tiến thẳng về phía trước, và sáu loại quân đi theo đúng thứ tự của chúng. Về sau, người nhà của ông đào nền căn phòng và tìm thấy một ngôi mộ cổ, trong đó có một bàn cờ cùng những quân cờ làm bằng vàng và đồng. Truyện lấy bối cảnh niên hiệu Bảo Ứng đời Đường, bắt đầu từ năm 762, nên trò chơi trong truyện được gọi là 寶應象棋 (Bảo Ứng tượng kỳ).
Trước đó nữa, cờ tướng từ đâu mà có thì đến nay vẫn còn tranh cãi. Phần lớn các nhà sử học cho rằng cờ tướng bắt nguồn từ chaturanga, một trò chơi của Ấn Độ và cũng là tổ tiên của cờ vua. Ngược lại, một số nhà Hán học và sử gia Trung Quốc cho rằng cờ tướng ra đời ở Trung Quốc rồi lan về phía tây, và từ đó sinh ra các môn cờ của Ấn Độ và Ba Tư.
Đến thời nhà Tống (960 đến 1279), trò chơi đã khá gần với cờ tướng mà bạn chơi ngày nay. Thời Bắc Tống, người ta chơi cả một phiên bản lớn lẫn một phiên bản nhỏ. Trong khoảng từ cuối Bắc Tống đến Nam Tống, trò chơi đạt tới hình thức hiện đại, với Tướng chỉ được đi trong cung, đúng như luật bạn vẫn chơi bây giờ. Quân cờ thời kỳ này làm bằng gốm hoặc bằng đồng, và quân bằng đồng có một chữ ở một mặt, một hình vẽ ở mặt kia. Những biên bản ván cờ hoàn chỉnh cổ nhất, gồm hai ván cờ và một thế cờ tàn, còn lưu lại trong 事林廣記 (Sự lâm quảng ký), bộ sách tổng hợp kiến thức đời sống thường ngày do 陳元靚 (Trần Nguyên Tịnh), một tác giả cuối thời Nam Tống, biên soạn. Bản gốc đã thất truyền, và các bản in cổ nhất còn lại có từ thời nhà Nguyên.
Các kỳ phổ kinh điển ra đời vào thời Minh và thời Thanh. 適情雅趣 (Thích tình nhã thú) do 徐芝 (Từ Chi) biên soạn và xuất bản năm 1570, gồm mười quyển, và các ấn bản thường gặp có 550 ván cờ và thế cờ, trải đều khai cuộc, trung cuộc và tàn cuộc. 橘中秘 (Quất trung bí), kỳ phổ cuối thời Minh của 朱晉楨 (Chu Tấn Trinh), nổi tiếng với phần nghiên cứu Pháo đầu và một loạt phương châm viết bằng văn vần. 梅花譜 (Mai hoa phổ) của 王再越 (Vương Tái Việt), người sống vào niên hiệu Khang Hy, dùng Bình phong mã để đối phó với Pháo đầu. Kỳ phổ này chưa từng được in dưới thời Thanh, và nhờ các bản chép tay mà được lưu truyền cho đến lần in đầu tiên vào năm 1917. Thời Thanh cũng để lại bốn bộ sưu tập lớn về các thế cờ tàn sáng tác.
Tháng 1 năm 1956, ủy ban thể thao quốc gia của Trung Quốc xếp các môn cờ vào danh mục các môn thể thao, và tháng 12 năm đó, giải vô địch quốc gia đầu tiên được tổ chức tại Bắc Kinh, với chức vô địch thuộc về 楊官璘 (Dương Quan Lân). Giải vô địch cờ tướng thế giới đầu tiên diễn ra tại Singapore vào năm 1990. Liên đoàn Cờ tướng Thế giới được thành lập tại Bắc Kinh ngày 6 tháng 4 năm 1993, trong thời gian diễn ra giải vô địch lần thứ ba, và hiện là đơn vị tổ chức giải đấu này. Ngày nay, cờ tướng được chơi chủ yếu trong các cộng đồng người Hoa trên khắp thế giới và ở Việt Nam.
Trên Xiangqi Arena, các ván cờ tuân theo luật thi đấu của Hiệp hội Cờ tướng Trung Quốc và Luật cờ tướng châu Á, với hai ngoại lệ: thế cờ lặp lại được phân xử theo luật của Liên đoàn Cờ tướng Thế giới, và ván cờ được xử hòa khi mỗi bên đã đi 30 nước mà không có quân nào bị ăn. Những ván có ghi năm sớm nhất trong kho cờ của trang đến từ các giải quốc gia năm 1990, và bạn có thể xem lại từng nước của các ván này ngay trong kho cờ.
Những điểm khác biệt giữa cờ tướng và cờ vua
Quân cờ đứng trên giao điểm
Quân cờ tướng đứng trên chín mươi giao điểm, nơi chín đường dọc và mười đường ngang cắt nhau. Quân cờ vua thì đứng trong các ô vuông.
Sông và cung
Một dòng sông chia bàn cờ làm hai nửa. Tượng không được qua sông, còn Tốt đã qua sông thì được đi thêm sang ngang. Tướng và Sĩ không được rời khỏi cung, là một hình vuông gồm chín giao điểm và được đánh dấu bằng hai đường chéo.
Quân Pháo
Pháo đi giống quân xe trong cờ vua. Nhưng khi ăn quân, Pháo phải nhảy qua đúng một quân của bất kỳ bên nào, gọi là ngòi. Trong cờ vua không có quân nào ăn quân theo cách này.
Tấn công sớm
Khi bắt đầu ván, bốn trong chín cột không có quân Tốt nào, và các quân Tốt đứng cách nhau một cột, nên chúng không thể bảo vệ lẫn nhau như các quân chốt trong cờ vua. Ngay nước đầu tiên, bạn đã có thể đưa một quân Pháo vào cột giữa để nhắm vào quân Tốt đứng trước Tướng đối phương, và giao tranh thường bắt đầu chỉ sau vài nước.