Luật chơi cờ tướng
Tất cả những gì cần để chơi một ván cờ tướng đúng luật: bàn cờ, bảy loại quân cùng cách đi và cách ăn của từng quân, cách thắng ván cờ, và những kết cục khiến người quen chơi cờ vua bất ngờ. Nếu bạn muốn xem quân di chuyển trước, phần hướng dẫn có hình minh hoạ là nơi nên bắt đầu.
Bàn cờ, sông và cung
Bàn cờ gồm chín cột và mười hàng. Quân đứng trên các giao điểm chứ không nằm trong ô, nên có chín mươi điểm để đi thay vì sáu mươi tư ô. Cột được đếm từ bên phải của mỗi người chơi, nên cột một của Đỏ là cột chín của Đen.
Giữa bàn cờ là sông, một hàng trống không có đường kẻ dọc đi qua. Với phần lớn quân cờ, sông không cản trở gì, nhưng hai loại quân thì rất khác: Tượng không bao giờ được qua sông, còn Tốt mạnh hẳn lên sau khi qua sông.
Ở hai đầu bàn cờ là cung, vùng ba nhân ba có hai đường chéo. Tướng và hai Sĩ ở trong cung suốt ván và không bao giờ được ra ngoài. Mọi quân khác ra vào tự do. Đỏ ở phía dưới và đi trước; hai bên đi luân phiên, và không được bỏ lượt.
Mục tiêu của ván cờ
Bạn thắng bằng cách chiếu bí: tấn công Tướng đối phương sao cho không còn nước đi hợp lệ nào cứu được. Mọi điều khác trên trang này đều phục vụ mục tiêu duy nhất đó.
Khác với cờ vua, ở đây không có thế hoà vì hết nước đi. Người không còn nước đi hợp lệ nào sẽ thua — bị bí là thua, không phải hoà. Chỉ riêng khác biệt này đã làm thay đổi cách chơi tàn cuộc nhiều hơn bất kỳ luật nào khác.
Bảy loại quân
Mỗi bên có mười sáu quân thuộc bảy loại. Hai chữ hiển thị là dạng chữ của bên Đen và bên Đỏ cho cùng một quân — viết khác nhau nhưng đi giống hệt nhau, một quy ước còn lại từ thời quân cờ khắc tay.
Cách đi và cách ăn được liệt kê riêng là có chủ ý. Với năm trên bảy loại quân thì hai điều đó là một, nhưng Pháo ăn theo cách mà nó không thể đi, còn Tốt thay đổi khả năng ngay khi qua sông.
- Cách đi
- Đi bao nhiêu điểm tuỳ ý theo đường thẳng dọc hoặc ngang, miễn là mọi điểm ở giữa đều trống.
- Cách ăn
- Đi tới quân địch đầu tiên trên đường đi và ăn quân đó. Xe không nhảy qua bất cứ thứ gì.
- Giới hạn
- Không có. Xe là quân mạnh nhất trên bàn cờ và đi hệt như quân Xe trong cờ vua.
- Cách đi
- Một điểm theo đường thẳng, rồi một điểm chéo hướng ra ngoài — hình chữ L, giống quân Mã trong cờ vua.
- Cách ăn
- Ăn quân địch nằm ở điểm cuối của chữ L đó.
- Giới hạn
- Mã không nhảy qua quân. Nếu điểm thẳng mà Mã bước qua đã có quân đứng, dù quân mình hay quân địch, thì Mã bị cản chân và hướng đó bị khoá. Cản chân Mã là một ý phòng thủ cơ bản.
- Cách đi
- Giống hệt Xe: đi bao xa tuỳ ý theo hàng hoặc cột qua các điểm trống.
- Cách ăn
- Chỉ ăn được bằng cách nhảy. Phải có đúng một quân — gọi là ngòi — nằm giữa Pháo và mục tiêu, quân của bên nào cũng được. Pháo ăn quân đầu tiên ở phía bên kia ngòi.
- Giới hạn
- Đúng một ngòi, không bao giờ hai, cũng không bao giờ không: Pháo không ăn được quân mà nó nhìn thấy trên đường trống. Việc tách rời cách đi và cách ăn như vậy không có trong cờ vua.
- Cách đi
- Đúng hai điểm theo đường chéo, luôn đủ hai điểm — không một, không ba.
- Cách ăn
- Ăn quân địch nằm ở điểm cuối đường chéo đó.
- Giới hạn
- Tượng không bao giờ được qua sông, nên chỉ có bảy điểm trên phần sân nhà và thuần tuý là quân phòng thủ. Tượng cũng bị cản nếu điểm giữa của nước đi — gọi là mắt tượng — có quân đứng, kể cả quân của chính mình.
- Cách đi
- Một điểm theo đường chéo trong cung.
- Cách ăn
- Ăn quân địch đứng trên điểm chéo đó.
- Giới hạn
- Sĩ không bao giờ ra khỏi cung, nên cả ván chỉ có năm điểm để đi. Sĩ sinh ra để che chắn cho Tướng, và mất cả hai Sĩ khiến Tướng hở hẳn trước Xe và Pháo.
- Cách đi
- Một điểm theo đường thẳng — không bao giờ đi chéo.
- Cách ăn
- Đi tới điểm kề bên trong cung có quân địch và ăn quân đó.
- Giới hạn
- Tướng không bao giờ ra khỏi cung. Tướng còn bị ràng buộc bởi luật lộ mặt tướng: hai Tướng không bao giờ được đứng cùng một cột mà giữa chúng không có quân nào. Vì vậy một Tướng đứng trên cột trống lặng lẽ khống chế cột đó, bởi việc nhấc quân ra khỏi cột sẽ làm lộ mặt Tướng của chính mình nên là nước đi không hợp lệ.
- Cách đi
- Một điểm thẳng về phía trước. Sau khi qua sông thì được đi thêm một điểm sang ngang.
- Cách ăn
- Ăn quân địch đứng trên bất kỳ điểm nào mà Tốt có thể đi tới.
- Giới hạn
- Tốt không bao giờ lùi và không bao giờ được phong cấp. Tốt đã tới hàng cuối — gọi là tốt già — không còn nước tiến nào và chỉ có thể đi ngang cho đến hết ván.
Ăn quân
Ăn quân là đi vào điểm đang có quân địch, quân đó bị nhấc khỏi bàn cờ. Quân đã bị ăn không bao giờ quay lại, và không quân nào được đi vào điểm đã có quân cùng bên.
Mọi quân đều ăn theo đúng cách đi của mình, chỉ trừ Pháo cần có ngòi. Ngoại lệ đó nên nhớ thật sớm: một Pháo và mục tiêu đứng riêng trên một cột trống thì thực ra không hề tấn công nhau.
Chiếu tướng và cách đỡ
Khi một quân tấn công Tướng đối phương thì đó là chiếu. Bên bị chiếu phải đỡ ngay và chỉ có ba cách: đưa Tướng tới điểm an toàn, ăn quân đang chiếu, hoặc chắn một quân vào giữa để cắt đường.
Mọi nước đi khiến Tướng của mình vẫn bị tấn công đều không hợp lệ, và nước đi làm hai Tướng lộ mặt nhau trên cùng một cột cũng vậy. Không cần hô chiếu — đơn giản đó là thế cờ mà luật không cho phép bỏ qua.
Vì Tướng đứng trên cột trống khống chế Tướng đối phương, đòn chiếu và đe doạ có thể đến từ những đường trông có vẻ trống trơn. Đây là một trong những cách phổ biến nhất khiến người mới chơi cờ tướng đánh mất thế thắng.
Thắng và thua thế nào
Chiếu bí kết thúc ván cờ: Tướng đang bị chiếu và không nước đi hợp lệ nào đỡ được. Người chơi cũng có thể xin thua, hoặc thua giờ trong ván có tính giờ.
Người không còn bất kỳ nước đi hợp lệ nào sẽ thua, kể cả khi không bị chiếu. Cờ vua gọi đó là hết nước đi và tính hoà; cờ tướng tính là thắng cho bên gây ra thế đó. Vây chết đối phương cũng có giá trị như chiếu bí.
Lặp nước cũng không phải lối thoát trung lập. Theo luật của Liên đoàn Cờ tướng Thế giới được áp dụng ở đây, bên chiếu liên tục sẽ thua chứ không hoà, và bên đuổi bắt liên tục một quân không được bảo vệ cũng vậy. Luật này tồn tại để bên đang thua không thể ép lặp nước nhằm tự cứu.
Hoà cờ
Ván cờ hoà khi hai bên thoả thuận, hoặc khi không bên nào còn đủ quân để chiếu bí. Hoà hiếm hơn nhiều so với cờ vua, phần lớn vì hết nước đi là thua và chiếu liên tục thì bị phạt.
Trên trang này có hai trường hợp hoà tự động. Thế cờ lặp lại ba lần thì hoà — trừ khi trọng tài xử là chiếu liên tục hoặc đuổi liên tục, khi đó bên vi phạm thua. Sáu mươi nước đi đơn, tức ba mươi nước mỗi bên, mà không có quân nào bị ăn thì ván cờ cũng kết thúc hoà.
Đọc ký hiệu nước đi
Ký hiệu truyền thống nêu tên quân, cột quân đang đứng, hành động và đích đến: 炮二平五 nghĩa là "Pháo ở cột hai đi ngang sang cột năm". Cột được đánh số từ bên phải của mỗi người chơi, nên hai bên đều đếm cột của mình từ cùng một mép bàn.
Ba hành động là tiến, thoái và bình. Xe, Pháo, Tướng và Tốt khi đi thẳng tiến hoặc lùi thì ghi số điểm đã đi; khi đi ngang thì ghi cột đích. Mã, Tượng và Sĩ luôn ghi cột đến, vì khi đã biết cột thì điểm đích là duy nhất.
Khi hai quân giống nhau đứng trên cùng một cột, người ta dùng tiền và hậu thay cho số cột. Biên bản ván đấu trên trang này hiển thị đầy đủ từng nước, nên biết đọc ký hiệu là hữu ích nhưng không bắt buộc để chơi.
Đem luật vào thực chiến
Đọc luật đủ để bạn đi nước đầu tiên. Các bài học có hướng dẫn cho bạn luyện từng quân trên bàn cờ thật, và một ván đấu với đối thủ cùng trình sẽ dạy phần còn lại nhanh hơn mọi trang viết.