Giá trị các quân

Mỗi quân đáng giá bao nhiêu?

Bảng giá trị lấy Tốt làm đơn vị. Một quân Tốt có giá trị 1 trước khi qua sông và 2 sau khi qua sông. Sĩ và Tượng mỗi quân có giá trị 2, Mã và Pháo mỗi quân 4, còn Xe có giá trị 9. Tướng không có trong bảng.

Bạn nên xem các giá trị này là một ước lượng ban đầu. Chúng không tính đến vị trí của quân đó (ngoại trừ việc Tốt đã qua sông hay chưa), vị trí của các quân khác, hay số quân còn lại.

Hai thuật ngữ sẽ còn lặp lại trong phần sau của cẩm nang. Quân nhẹ là các quân Mã và Pháo. Quân phòng thủ là các quân Sĩ và Tượng, và ngoài Tướng ra, đây là những quân duy nhất không thể qua sông.

Mã hay Pháo?

Một Mã cùng một Pháo thường tốt hơn hai Mã hoặc hai Pháo. Khi so một quân Mã với một quân Pháo, quân nào mạnh hơn còn tùy vào giai đoạn của ván cờ. Ở đầu ván, Pháo mạnh hơn, vì có nhiều quân để làm ngòi và bàn cờ đông quân thường cản Mã. Trong tàn cuộc, Mã là quân tấn công mạnh hơn, vì Mã không cần ngòi, còn Pháo nhìn chung phòng thủ tốt hơn.

Trên bàn cờ thứ nhất, quân Pháo ở b2 có thể ăn quân Mã ở b6, vì quân Mã ở b4 đứng giữa chúng làm ngòi. Pháo không thể ăn quân Xe ở b8, vì có hai quân ở giữa, cũng không thể ăn quân Tốt ở g2, vì không có quân nào ở giữa. Bàn cờ thứ hai cho thấy chân Mã, tức là giao điểm đầu tiên trên đường đi của Mã. Quân Tốt ở e4 đứng trên giao điểm đó và cản cả hai bước nhảy về phía trước của quân Mã ở e3, đến d5 và đến f5.

Xe

Xe là quân mạnh nhất, và thường mạnh hơn bất kỳ hai quân nhẹ nào cộng lại. Khi lực lượng hai bên có giá trị xấp xỉ nhau, bên có nhiều Xe hơn thường chiếm ưu thế, nhất là khi một bên có Xe còn bên kia không có. Một câu ngạn ngữ Trung Quốc nói gọn điều này: 有车压无车 (you ju ya wu ju), “bên có Xe áp đảo bên không có Xe”. Vì vậy, trước khi bỏ một quân Xe, bạn cần chắc rằng mình nhận lại nhiều hơn giá trị của nó, và phải cẩn thận nhất với quân Xe cuối cùng.

Tuy nhiên, trong các tàn cuộc cơ bản, Xe không đặc biệt mạnh. Trước bốn quân phòng thủ, một quân Xe thường chỉ hòa, trong khi hai quân Mã, hay thậm chí ba quân Tốt chưa tiến sâu, ở hai hàng đầu tiên bên kia sông, thường thắng.

Tốt

Giá trị của Tốt tăng gấp đôi khi nó qua sông, vì từ lúc đó Tốt còn được đi ngang. Trên bàn cờ, quân Tốt ở e5 đã qua sông, nên nó có thể tiến lên e6 hoặc đi ngang sang d5 hay f5, dù vẫn không được đi lùi.

Giá trị của Tốt còn phụ thuộc vào giai đoạn của ván cờ. Trong khai cuộc và trung cuộc, để giữ thế chủ động và để các quân được cơ động, bạn thường phải thí Tốt. Những quân Tốt gần cột giữa thường có giá trị cao hơn, vì chúng có thể tham gia tấn công. Khi chỉ còn ít quân tấn công, Tốt mạnh lên và qua sông dễ hơn, nhưng ở giai đoạn đó, một quân Tốt đã tiến sâu thường yếu hơn, vì Tốt không thể đi lùi.

Trong các tàn cuộc cơ bản, ba quân Tốt xuất phát từ hàng thứ bảy của mình, tức là hàng thứ hai bên kia sông, có giá trị xấp xỉ một quân Xe. Chúng có thể ép thắng bốn quân phòng thủ, hoặc một quân Mã hay một quân Pháo cùng hai Tượng, là những thế mà một quân Xe không ép thắng được. Ngược lại, khi ba quân Tốt này được bảo vệ tốt, một quân Xe cũng không thể ép thắng chúng.

Ở thái cực kia, ngay cả năm quân Tốt đều đã xuống đến hàng cuối của đối phương cũng không thể ép một Tướng đơn độc vào thế chiếu bí hay thế hết nước đi, vì không đủ lực lượng. Khi cân nhắc một lần đổi quân, bạn hãy bắt đầu từ các con số, rồi xét xem ván cờ đang ở giai đoạn nào và các quân đang đứng ở đâu. Các con số không chọn nước đổi quân thay bạn, nhưng cho bạn một phép tính ban đầu để đối chiếu.