Tàn cuộc cơ bản

Điều gì quyết định tàn cuộc?

Cờ tướng không có phong cấp, nên tàn cuộc xoay quanh việc ép chiếu bí hoặc ép đối phương vào thế hết nước đi, khá giống các tàn cuộc không còn chốt trong cờ vua. Thế hết nước đi, tức là khi một người chơi không bị chiếu nhưng không còn nước đi hợp lệ nào, được tính là thua cho người chơi đó. Vì vậy, phần lớn các thế cờ đã có kết luận là hòa đều là thế thành trì, tức là những thế phòng thủ mà bên tấn công không thể phá vỡ, và chỉ một số ít là do thiếu lực lượng.

Khái niệm thế đối vua của cờ vua không tồn tại trong cờ tướng, vì hai Tướng không thể đến đủ gần nhau. Vai trò của nó chuyển sang luật cấm hai Tướng đối mặt nhau trên một cột trống, và luật này cho phép một Tướng hạn chế đường đi của Tướng kia. Thế tàn cuộc Tốt ở phần dưới cho thấy luật này phát huy tác dụng ra sao.

Nếu bạn đang chiếm ưu thế, đừng vội đổi quân khi trên bàn cờ chỉ còn ít quân, vì càng ít quân tấn công thì phòng thủ càng dễ. Cờ vua thì ngược lại: ở đó, bên hơn lực lượng hầu như luôn có lợi khi đổi quân. Từ đó suy ra rằng nếu một lần đổi quân có thể đưa thế cờ về một thế đã có kết luận là thắng, thì bản thân thế cờ đó cũng là thế thắng, và đó chính là lần đổi quân bạn nên tìm.

Theo luật châu Á, bên khiến đối phương không còn nước đi hợp lệ nào sẽ thắng, và bên chiếu mãi, dù bằng một quân hay nhiều quân, sẽ bị xử thua trong mọi trường hợp. Theo Luật thi đấu cờ tướng 2020 của Hiệp hội Cờ tướng Trung Quốc, người chơi cũng bị xử thua khi bị chiếu bí, khi không còn nước đi hợp lệ nào (困毙, kunbi), hoặc khi chiếu mãi trong lúc bên kia không chiếu mãi. Bộ luật này cũng xử hòa khi thế cờ đơn giản đến mức không bên nào có thể thắng, và khi mỗi bên đã đi sáu mươi nước mà không có quân nào bị ăn, dù ban tổ chức giải đấu có thể giảm con số này.

Tàn cuộc Tốt

Một quân Tốt thắng dễ dàng trước một Tướng đơn độc, miễn là nó chưa xuống đến hàng cuối của đối phương. Nếu bên kia có bất kỳ một quân phòng thủ nào, một Sĩ hoặc một Tượng, thế cờ là hòa, dù thế Tốt đấu Sĩ đòi hỏi bên phòng thủ phải chơi cẩn thận. Các quân Tốt đã xuống đến hàng cuối của đối phương, dù nhiều đến đâu, cũng chỉ hòa trước một Tướng đơn độc, vì thiếu lực lượng. Trên bàn cờ bên dưới, quân Tốt làm mọi việc từ hàng 8 và không hề bước xuống hàng cuối của bên Đen.

Hai quân Tốt chưa tiến sâu, tức là còn ở hai hàng đầu tiên bên kia sông, thắng được hai Sĩ, hai Tượng, hoặc một quân Mã hay một quân Pháo đơn độc. Chúng thường hòa trước một Sĩ và một Tượng, hoặc trước một quân Mã hay Pháo có thêm một quân phòng thủ. Ba quân Tốt chưa tiến sâu thắng được đủ bốn quân phòng thủ (士象全, shixiangquan), một quân Mã cùng hai Sĩ hoặc hai Tượng, và một quân Pháo cùng hai Tượng.

Zugzwang, tức là thế cờ mà việc bắt buộc phải đi là một bất lợi, là chủ đề trung tâm của kỹ thuật thắng các tàn cuộc đơn giản, và hầu như chỉ xuất hiện trong các tàn cuộc đó. Bàn cờ diễn một ví dụ mà bên Đỏ thắng dù đến lượt bên nào đi.

Mục tiêu đầu tiên của bên Đỏ là đưa Tướng vào cột giữa, và bên Đỏ bắt đầu bằng một nước chờ, d1d0, khiến bên Đen rơi vào thế zugzwang. Tướng Đen không thể sang d8, vì ở đó nó sẽ đối mặt với Tướng Đỏ trên cột d trống, cũng không thể sang f8, giao điểm mà quân Tốt khống chế. Nếu lên e9, Tướng Đen sẽ thua ngay khi quân Tốt bước sang f8, nên Tướng Đen đi xuống e7.

Sau đó, quân Tốt đi dọc hàng 8 từ g8 sang d8, trong khi Tướng Đen đi qua đi lại giữa e7 và f7. Tướng Đỏ đến cột giữa tại e0, nơi một đường kẻ đánh dấu cột trống, và Tướng Đen buộc phải đi lên f8. Quân Tốt chiếu từ e8 và dồn Tướng Đen vào góc ở f9, dù nước đi xuống f7 cũng thua. Sau nước chờ e0e1 của bên Đỏ, quân Tốt khống chế cả hai giao điểm mà Tướng có thể đi tới, là e9 và f8, và bên Đen không còn nước đi hợp lệ nào, nên bị thua.

Tàn cuộc Pháo

Một quân Pháo đơn độc, hoặc một quân Pháo có thêm Tượng, không thể thắng một Tướng đơn độc, vì không đủ lực lượng. Khi không có quân tấn công nào khác, Pháo cần các quân phòng thủ làm ngòi. Sĩ là ngòi hữu ích nhất, vì Sĩ có thể làm ngòi trên bất kỳ cột nào trong ba cột ở giữa, còn Tượng chỉ làm ngòi được trên cột chính giữa. Nếu bạn sắp vào tàn cuộc Pháo, hãy giữ lại các quân Sĩ.

Một quân Pháo có thêm một Sĩ thắng được hai Sĩ hoặc một Tượng đơn lẻ. Tuy nhiên, ngay cả khi có đủ bốn quân phòng thủ, một quân Pháo cũng chỉ hòa trước hai Tượng, trước một Sĩ và một Tượng, trước một Tốt và một Sĩ, hoặc trước bất kỳ quân nhẹ nào (một quân Mã hoặc một quân Pháo). Muốn thắng đủ bốn quân phòng thủ, Pháo cần thêm ít nhất một quân Tốt. Một quân Pháo không có quân phòng thủ nào đi kèm, cùng một quân Tốt ở hàng thứ sáu của mình, tức là hàng đầu tiên bên kia sông, thắng được bất kỳ hai quân phòng thủ nào.

Trên bàn cờ, bên Đỏ có một quân Pháo ở f0 và một quân Sĩ ở e1, còn Tướng Đen ở f9 vẫn có thể đi sang e9 hoặc xuống f8. Sau đó, quân Sĩ đi từ e1 lên f2, nơi nó trở thành ngòi cho nước chiếu của Pháo dọc theo cột f, và chính nước đi đó cũng mở cột e cho Tướng Đỏ. Lúc này, Pháo khống chế f8 còn Tướng Đỏ khống chế e9, nên nước chiếu từ f0 là chiếu bí. Nước đi này của quân Sĩ là nước chiếu bí duy nhất của bên Đỏ trong thế cờ.

Tàn cuộc Xe

Một quân Xe đơn lẻ thường không thể thắng đủ bốn quân phòng thủ, nhưng ép thắng được khi đối phương chỉ có từ ba quân phòng thủ trở xuống. Vì vậy, khi phải chống một quân Xe đơn độc, bạn cần giữ từng quân Sĩ, quân Tượng: chỉ cần mất một quân là Xe có thể ép thắng.

Trước một quân nhẹ có hai quân phòng thủ, Xe thắng khi hai quân đó là một Sĩ và một Tượng, hoặc khi bên phòng thủ có một quân Mã cùng hai Sĩ. Một quân Mã cùng hai Tượng có thể cầm hòa, nhưng chỉ bằng một thế thành trì nhất định. Một quân nhẹ có ba quân phòng thủ cầm hòa được Xe, và hai quân nhẹ không có quân phòng thủ nào cũng vậy, dù chúng cần những vị trí phòng thủ tốt.

Một Xe và một Pháo không thể thắng một quân Xe đơn độc, miễn là Xe phòng thủ giữ được cột giữa, nhưng nếu bên tấn công có thêm bất kỳ một quân phòng thủ nào thì Xe Pháo sẽ thắng. Khi có hai Sĩ bên mình, Xe Pháo thắng được một Xe cùng hai Tượng, còn khi mỗi bên đều có đủ bốn quân phòng thủ thì thế cờ là hòa. Những kết quả này không đi tàn cuộc thay bạn, nhưng cho bạn biết nên hướng tới thế cờ nào khi đổi quân.